Tìm hiểu về phong tục ngày Tết: Từ “Tết” và “Nguyên Đán” có tự bao giờ?

Thứ ba - 15/01/2019 09:33 1.877 0
Tết: lễ năm mới, tiết đầu năm; đem của lễ mà dâng hoặc cho nhau trong ba ngày xuân.
Tìm hiểu về phong tục ngày Tết: Từ “Tết” và “Nguyên Đán” có tự bao giờ?

TỪ “TẾT” CÓ TỰ BAO GIỜ?

– Tra trong dã sử (sách ghi chép của dân gian), tại Lĩnh Nam Chích Quái (Trần Thế Pháp, đời nhà Trần), sách ghi chuyện xưa ở xứ Lĩnh Nam có dùng từ “Tết”. Ở Truyện bánh chưng蒸餅傳có nói đến bầu không khí cuối năm với từ歲時候tuế thì tiết hậu (năm hết) và từ 節料Tiết Liệu (Tết Liêu):

至期,王命諸子具陳所獻,歷而觀之,無物不有。惟郎僚獨獻蒸餅、薄持餅。王驚異,問之,郎僚具以夢對。王親嘗之,適口不厭,勝於諸子所陳之物,嘆美良久。乃以郎僚為第一,歲時候,常以是餅奉事父母,天下效之至今。以名郎僚,故呼謂節料

Phiên âm: chí kỳ, vương mệnh chư tử cụ trần sở hiến, lịch nhi quan chi, vô vật bất hữu。duy lang liêu độc hiến chưng bính, bạc trì bính 。vương kinh dị, vấn chi, lang liêu cụ dĩ mộng đối。vương thân thường chi, thích khẩu bất yếm, thắng ư chư tử sở trần chi vật, thán mỹ lương cửu。nãi dĩ lang liêu vi đệ nhất,tuế thì tiếthậu, thường dĩ thị bính phụng sự phụ mẫu, thiên hạ hiệu chi chí kim。 dĩ danh lang liêu, cố hô vị tiết liệu

Dịch nghĩa: Đúng kỳ, Vương lệnh các con lại trưng bày phẩm vật; các con đem dâng không thiếu thứ gì, duy chỉ có chàng Liêu đem dâng bánh chưng, bánh dầy. Chàng Liêu trình bày như lời thần nhân đã bảo. Vương thân hành nếm thử thì thấy vị ngon vừa miệng ăn không chán, phẩm vật của các công tử khác không sao hơn được. Vương khen ngợi giây lát, rồi cho chàng Liêu được giải nhất. Năm hết, vua dùng bánh ấy dâng lên Tiên Miếu và cung phụng cha mẹ, thiên hạ bắt chước truyền đến bây giờ, lấy tên của chàng Liêu để gọi là Tết Liệu[1].

– Tra trong chính sử: Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư[2] (Lê Văn Hưu, 1272 và Ngô Sĩ Liên, 1697), chương Kỉ Sĩ Vương [19a*1-2*1]:中元節罷執卓以遇靈仁太后盂蘭盆日故也.占城來貢.‖ Phiên âm: Trung Nguyêntiết[3] bãi chấp trác, dĩ ngộ Linh Nhân thái hậu Vu Lan bồn nhật cố dã. Chiêm Thành lai cống. ‖ Dịch nghĩa: TếtTrung Nguyên vì gặp ngay Lễ Vu lan bồn [cầu siêu cho] Linh Nhân hoàng thái hậu. Chiêm Thành sang cống.

– Tra cứu nơi từ điển:

Dictionarium annamiticum seu tunquinense lusitanum et latinum, Tự vị Việt-Bồ-La, tr. 731, Lm. Alexandre de Rhodes (1591-1660) ‖ tếtfesta do anno nouvo recentis anni festum (lễ hội mừng năm mới).

Dictionarium Anamitico-Latinum – Giám mục P.J. Pigneaux (1772) bản viết tay và Tự vị An Nam Latinh (tr. 446), tác giả Nguyễn Khắc Xuyên dịch sang tiếng Việt, Nxb Trẻ (1999) ‖ 節tết: lễ hội mừng năm mới, phẩm vật thường dâng cúng vào đầu năm mới hoặc ngày mồng năm tháng năm.

Đại Nam Quấc Âm Tự Vị của Huỳnh Tịnh Paulus Của ấn bản 1895-1896, Tome II, tr. 354. ‖ 節tết: lễ năm mới, tiết đầu năm; đem của lễ mà dâng hoặc cho nhau trong ba ngày xuân.

Qua tra cứu, từ tiết để chỉ thời khắc đã được dùng trong Lĩnh Nam Chích Quái và Đại Việt Sử Ký Toàn Thư. Thời Hồng Bàng, người Lạc Việt đã có chữ viết[4] và tiếng nói riêng (không phải chữ Hán, không phải âm tiếng Việt có dấu thanh như hiện nay), vậy từ 節料tiết liệu (Tết Liệu) do Trần Thế Pháp sử dụng để kể lại, chứ không thể có từ thời ấy. Như thế chí ít, theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, từ tiết được dùng từ thế kỷ XIII.

Đến khi có chữ phiên âm Latinh (tạm gọi là chữ quốc ngữ), từ tết được dùng trong Tự vị Việt-Bồ-La củaLm. Alexandre de Rhodes. Tuy nhiên, từ tết trong tự vị đó có phải do từ tiết Nôm hóa hay không thì chưa rõ vì thiếu từ Hán đi kèm.

tet2Trong Tự vị An Nam Latinh củaGm. P.J. Pigneaux, từ節tếtđược xác định rõ là từ Nôm hóa của từ tiết (節) Hán. Tham khảo qua các từ điển Hán Việt, từ tiết (節) có đến mười lăm nghĩa khác nhau, nhưng nghĩa ở mục 6 là phù hợp nhất:

1. (danh từ) Đốt, lóng (thực vật). Vd: tùng tiết 松節 đốt thông, trúc tiết 竹節 đốt tre.

2. (danh từ) Khớp xương, đốt xương (động vật). Vd: cốt tiết 骨節 đốt xương, chỉ tiết 指節 đốt ngón tay, kích tiết 擊節 vỗ tay.

3. (danh từ) Phần, khúc, đoạn, mạch. Vd: chương tiết 章節 phần đoạn bài văn, chương sách.

4.  (danh từ) Phân khu (thời gian, khí hậu). Vd: quý tiết 季節 mùa trong năm, nhị thập tứ tiết khí 二十四節氣 hai mươi bốn tiết trong năm: lập xuân 立春, vũ thủy雨水, kinh trập 驚蟄, xuân phân 春分, v.v…

5. (danh từ) Sự, việc. Vd: chi tiết 枝節, tình tiết 情節.

6. (danh từ) Ngày lễ, ngày hội (mang ý nghĩa đặc thù: sinh nhật, kỉ niệm, khánh hạ, v.v…). Vd: thanh minh tiết 清明節 tiết thanh minh, trung thu tiết 中秋節 ngày lễ trung thu (rằm tháng tám), thanh niên tiết 青年節 ngày tuổi trẻ.

7. (danh từ) Chí khí, tư cách hợp đạo, đúng lễ. Vd: tiết tháo 節操 hành vi giữ đúng lễ nghĩa, danh tiết 名節 trung nghĩa.

8. (danh từ) Lễ nghi. Vd: lễ tiết 禮節 lễ nghi. ◇Luận Ngữ 論語: Trưởng ấu chi tiết, bất khả phế dã 四體不勤, 五穀不分 (Vi Tử 衛子) Lễ nghi thứ tự giữa người lớn và trẻ nhỏ, không thể bỏ được.

9. (danh từ) Vật làm tin của sứ giả thời xưa. § Thông tiết 卩. Vd: phù tiết 符節 ấn tín của sứ giả, sứ tiết 使節 sứ giả.

10. (danh từ) Cái phách (nhạc khí). Vd: tiết tấu 節奏 nhịp điệu.

11. (danh từ) Lượng từ: (1) Số giờ giảng học. Vd: kim thiên thượng liễu tam tiết khóa 今天上了三節課 hôm nay lên lớp ba tiết (giờ học). (2) Toa xe. Vd: giá liệt hỏa xa hữu thập nhị tiết xa sương 這列火車有十二節車廂 xe lửa này có mười hai toa. (3) Đoạn, khúc (bài văn, bản nhạc). Vd: đệ nhị chương đệ nhất tiết 第二章第一節 chương hai tiết một.

12. (danh từ) Họ Tiết.

13. (động từ) Hạn chế, ước thúc. Vd: tiết dục 節育 hạn chế sinh đẻ, tiết chế 節制ngăn chận.

14. (động từ) Kiệm tỉnh, tằn tiện. ◇Luận Ngữ 論語: Tiết dụng nhi ái nhân, sử dân dĩ thì 節用而愛人,使民以時 (Học nhi 學而) Không lãng phí mà thương người, sai dân làm việc, phải hợp thời vụ.

15. (tính từ) Cao ngất. ◇Thi Kinh 詩經: Tiết bỉ Nam San, Duy thạch nham nham節彼南山, 維石巖巖 (Tiểu nhã 小雅, Tiết nam san 節南山) Cao vòi vọi, núi Nam Sơn kia, (Trông lên) chỉ thấy đá lởm chởm.

TỪ “NGUYÊN ĐÁN” CÓ TỰ BAO GIỜ?

tet3Đán (旦) có nghĩa là ngày. Trước khi có từ nguyên đán, người xưa đã dùng từ chính đán.

– Tra trong chính sử: Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư (Lê Văn Hưu, 1272 và Ngô Sĩ Liên, 1697), chương Kỉ Nhà Lý, Nhân Tông hoàng đế [9a*8*15]: 重日南人初入洛正旦大會晋明帝曰日南北視日耶重對曰今郡中有雲者不必有其實至於風氣暄暖日影仰於生民之上則有之矣上則有之矣.‖ Phiên âm: Trọng Nhật Nam nhân sơ nhập Lạc, chính đán đại hội, Tấn Minh Đế viết: “Nhật Nam bắc thị nhật da?”. Trọng đối viết: “Kim quận trung hữu Vân giả bất tất hữu kỳ thực. Chí ư phong khí huyên noãn, nhật ảnh ngưỡng ư sinh dân chi, thượng tắc hữu chi hĩ”. ‖ Dịch nghĩa: Trọng[5] người quận Nhật Nam, khi trước đến Lạc Dương, gặp hội lớntết Nguyên Đán, Tấn Minh Đế hỏi: “Ở quận Nhật Nam hướng về phía bắc để trông Mặt Trời phải không?” Trọng đáp rằng: “Nay trong các quận, có quận gọi là Vân Trung (trong mây), là Ki thì vẫn có thể”.

– Tra cứu nơi từ điển:

Dictionarium Anamitico-Latinum – Giám mục P.J. Pigneaux (1772) bản viết tay và Tự vị An Nam Latinh (tr. 446), tác giả Nguyễn Khắc Xuyên dịch sang tiếng Việt, Nxb Trẻ (1999) ‖ 旦đán – tiết chính đán: ngày mồng 5 tháng 5 mọi người đều mừng lễ. ‖ lễ chính đán: phẩm vật dâng cúng trong ngày đó.

Đại Nam Quấc Âm Tự Vị của Huỳnh Tịnh Paulus Của ấn bản 1895-1896, Tome I, tr. 264. ‖ 旦đán: ngày, sớm. ‖ chánh đán: ngày mồng một tết. ‖ 端午正旦Đoan ngũ[6] chánh đán: Tiết mồng năm tháng năm và ngày tết.

Hán Việt Tân Từ điển của Hoàng Thúc Trâm (1951), tr. 527 ‖ nguyên đán tiết 元旦節: tết ngày đầu năm, mồng một tháng giêng âm lịch.

Từ điển Việt Nam phổ thông của Đào Văn Tập (Nhà sách Vĩnh Bảo, Sài Gòn, 1951 – tr. 434) ‖ nguyên đán: ngày mồng một tháng giêng năm âm lịch, ngày đầu năm: Tết nguyên đán.

Việt Nam Tự Điển của Hội Khai Trí Tiến Đức (phát hành lần đầu năm 1931, bản in tháng 1-1954), tr. 398, 元nguyên: mới, khởi đầu. ‖元旦nguyên đán: ngày mồng một đầu năm.

Qua tra cứu, ban đầu, từ chính (chánh) đán 正旦được dùng để chỉ ngày tết. Cho đến thập niên năm mươi từnguyên đán mới thay thế từ chính (chánh) đán trong từ điển và trong đời sống. Như vậy cụm từ tết nguyên đánđược sử dụng vào khoảng đầu thế kỷ XX, trước đó là chính đán tiết.

[1] Gọi chính xác là Tết Liêu. Bởi vì tiết 節có nghĩa là ngày lễ, (Trung thu tiết, Nguyên tiêu tiết) và Liêu 僚 (bộ nhân ) là tên chàng Liêu. Thế nhưng tiết được hóa Nôm thành tết, chàng Liêu lên ngôi vua nên theo phép kỵ húy (vào lúc Trần Thế Pháp, đời nhà Trần kể lại) nên được đổi thành Liệu 料 (bộ đẩu 斗), vì liệu còn có âm đọc là liêu.
[2] Đại Việt Sử Ký do Lê Văn Hưu biên soạn (1272), dâng lên vua Trần Thánh Tông và Ngô Sĩ Liên chủ biên để soạn lại thành Đại Việt Sử Ký Toàn Thư (1697).
[3] Tết Trung Nguyên vào rằm tháng 7 âm lịch.
[4] Đã có nhà nghiên cứu chứng thực rằng người Việt cổ dùng chữ Khoa đẩu và tiếng nói không có dấu thanh.
[5] Trọng: Trương Trọng, thái thú Kim Thành.
[6] Tết Đoan ngọ được mừng vào ngày 5 tháng 5 nên người xưa còn gọi là tết Đoan ngũ. 

(dongten.net)

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

  • Đêm hoan ca Phục Sinh 2021 tại nhà thờ Chính Toà
     10/04/2021 23:30

    Đêm hoan ca Phục Sinh 2021 tại nhà thờ Chính Toà

    Tối thứ 5 ngày 08/04/2021, tại nhà thờ Chính Tòa đã diễn ra chương trình Hoan ca Phục Sinh với chủ đề: “XIN KỂ CHO CHÚNG TÔI NGHE”, kỷ niệm 5 năm Đức cha Giuse Châu Ngọc Tri về nhận sứ vụ tại Giáo phận Lạng Sơn Cao Bằng và mừng Giáo phận có thêm 3 tiến chức Phó tế.
    Thánh lễ phong chức phó tế tại nhà thờ Chính tòa Lạng Sơn
     10/04/2021 01:36

    Thánh lễ phong chức phó tế tại nhà thờ Chính tòa Lạng Sơn

    Vào lúc 9h30 sáng thứ sáu, ngày 09/04/2021 tại nhà thờ Chính tòa Lạng Sơn, Đức cha Giu-se Châu Ngọc Tri đã long trọng cử hành Thánh lễ truyền chức phó tế cho 3 thầy chủng sinh Giáo phận. Thánh lễ trọng đại này, cũng là lời tạ ơn Thiên Chúa, Đức cha kỷ niệm tròn 5 năm nhận sứ vụ Giáo phận Lạng Sơn-Cao Bằng.
  • Tam Nhật Vượt Qua tại giáo xứ Cửa Nam
     02/04/2021 05:48

    Tam Nhật Vượt Qua tại giáo xứ Cửa Nam

    Tam Nhật Vượt Qua gồm Thứ Năm Tuần Thánh, Thứ Sáu Tuần Thánh, Thứ Bảy Tuần Thánh và Lễ Phục Sinh. Điều này bao gồm Đêm Vọng Phục Sinh, đỉnh cao của Tam Nhật Thánh.
    Phụng vụ Tuần Thánh tại nhà thờ Chính toà
     01/04/2021 05:32

    Phụng vụ Tuần Thánh tại nhà thờ Chính toà

    Tuần Thánh là tuần quan trọng nhất trong Phụng vụ của Giáo Hội. Tuần Thánh để người Kitô hữu tưởng niệm những biến cố đặc biệt trong những ngày cuối cùng cuộc khổ nạn của Chúa Giêsu để cứu chuộc nhân loại.
  • Thánh lễ Truyền Dầu tại Giáo phận Lạng Sơn Cao Bằng
     31/03/2021 23:53

    Thánh lễ Truyền Dầu tại Giáo phận Lạng Sơn Cao Bằng

    Vào lúc 9 giờ 30 sáng thứ Tư, ngày 31 tháng 3 năm 2021 tại nhà thờ Chính tòa Giáo phận Lạng Sơn-Cao Bằng, Đức cha Giu-se Châu Ngọc Tri Giám mục Giáo phận đã long trọng cử hành Thánh lễ Truyền Dầu. Cùng đồng tế với ngài có các linh mục trong Giáo phận và rất đông bà con giáo dân các giáo xứ về tham dự.
    Tòa Thánh: Giáo hội không thể chúc lành cho các kết hợp giữa người đồng tính
     25/03/2021 22:29

    Tòa Thánh: Giáo hội không thể chúc lành cho các kết hợp giữa người đồng tính

    TÒA THÁNH: GIÁO HỘI KHÔNG THỂ CHÚC LÀNH CHO CÁC KẾT HỢP GIỮA NGƯỜI ĐỒNG TÍNH Hồng Thủy - Vatican News
  • Thông báo Mục vụ Tháng 3 năm 2021 của Văn phòng Tòa Giám mục Lạng Sơn
     13/03/2021 08:21

    Thông báo Mục vụ Tháng 3 năm 2021 của Văn phòng Tòa Giám mục Lạng Sơn

    Thánh lễ trọng thể kính Thánh Giuse được cử hành tại Nhà thờ Chính Tòa, vào lúc 09g30 sáng thứ Sáu, ngày 19/3.
    Thư công bố ứng viên chịu chức Phó Tế
     13/03/2021 00:10

    Thư công bố ứng viên chịu chức Phó Tế

    Giáo phận chúng ta hiện nay có 04 chủng sinh đã mãn các Đại Chủng viện Hà Nội, Xuân Lộc vào cuối tháng 5 năm 2020, và một Thầy đã tốt nghiệp Đại Chủng viện Vinh-Thanh. Đức cha Giuse thông báo về việc chuẩn bị Truyền chức Phó Tế cho các Thầy:
  • Giáo họ Hùng Vương - Giáo xứ Chính tòa mừng kính Thánh Đaminh Đỗ Đình Cẩm bổn mạng
     12/03/2021 05:29

    Giáo họ Hùng Vương - Giáo xứ Chính tòa mừng kính Thánh Đaminh Đỗ Đình Cẩm bổn mạng

    Vào hồi 10 giờ sáng thứ Năm ngày 11 tháng 3 năm 2021, Cộng đoàn Dân Chúa của Giáo họ Hùng Vương thuộc Giáo xứ Chính Tòa Lạng Sơn đã long trọng hiệp dâng Thánh lễ mừng kính Thánh Tử Đạo Đa Minh Đỗ Đình Cẩm là Bổn mạng của Giáo họ. Thánh lễ do Đức cha Giuse chủ sự. Đồng tế với ngài có cha Vinhsơn Vũ Văn Công, quản nhiệm Giáo họ, và quý Cha.
    Ăn năn sám hối
     10/03/2021 20:54

    Ăn năn sám hối

    Sám hối là phải đi đôi với việc hãm mình hy sinh, khi ý thức tình yêu thương Chúa dành cho ta thì việc hãm mình hy sinh không còn là gánh nặng, trái lại còn trở nên nhẹ nhàng cho những ai đang yêu Chúa và yêu người. Hãm mình hy sinh thường đi chung với cầu nguyện. Có cầu nguyện, tiếp xúc với Chúa, gặp gỡ Chúa, cảm nghiệm tình yêu của Chúa, chúng ta sẽ sẵn sàng hy sinh nhiều thứ, và dễ dàng làm chủ bản thân mình.

Đăng ký nhận bản tin
Nhập email để nhận được những tin tức mới nhất từ chúng tôi.
Thống kê truy cập
  • Đang truy cập77
  • Máy chủ tìm kiếm27
  • Khách viếng thăm50
  • Hôm nay18,100
  • Tháng hiện tại247,666
  • Tổng lượt truy cập9,952,454
Đánh giá website

Quý vị đánh giá website GPLS thế nào?

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây